مراحل رسیدگی به شکایات و اختلافات کارگری - کارفرمایی

1 به 1 و 1 «1- 1» یک فرآیند مشخص و شفاف دارد که متاسفانه بسیاری از کارگران و حتی کارفرمایان اطلاع چندانی از آن ندارند. پروسه رسیدگی به شکایات «کارگری – کارفرمایی» از مرحله طرح دعوی تا مرحله صدور رای و درخواست تجدیدنظر در هیئت حل اختلاف و سایر 1 مربوطه، یک پروسه قانونی مشخص دارد که متاسفانه کمتر درباره آن اطلاعرسانی شده است و همین مسئله خود باعث بروز مشکلاتی در این حوزه شده است. برای بررسی این موضوع و کسب اطلاعات بیشتر در این زمینه گفتوگویی ترتیب دادیم با بهزاد مرادی معاون مدیرکل تعاون، کار و رفاه اجتماعی استان تهران و مدرس حقوق کار که ماحصل آن را در پی میخوانید:

 

■ برای بسیاری از کارگران همچنان این سوال مهم وجود دارد که در صورت متصور بودن حقی برای خود در قبال کارفرما، باید برای رسیدگی به این مهم به کجا مراجعه کند؟ به عنوان مقدمه در این زمینه توضیح دهید.

 

□ هر فرد مشمول قانون کار در صورتی که در حوزههای تحت شمول این قانون حقی برای خود متصور باشد برای رسیدگی به این موضوع و اقامه دعوی باید به اداره تعاون، کار و رفاه اجتماعی محل اشتغال خود مراجعه کند. با مراجعه به اداره مربوطه دادخواست خود را ارائه میدهد و پس از آن فرآیند رسیدگی آغاز میشود. به عبارت دیگر محل اقامه دعواهای کارگری- کارفرمایی اداره تعاون، کار و رفاه اجتماعی شهرستان محل اشتغال فرد است.

 

■ تاکید کردید که برای ارائه دادخواست ضرورت دارد که کارگران به اداره تعاون، کار و رفاه اجتماعی شهرستانی که در آن اشتغال دارند مراجعه کنند، آیا همه شهرستانها دارای اداره تعاون، کار و رفاه اجتماعی هستند؟

 

□ غالب شهرستانها اداره تعاون، کار و رفاه اجتماعی دارند. اما برخی از آنها نیز فاقد این اداره هستند. کارگرانی که شهرستان محل اشتغال آنها فاقد اداره تعاون، کار و رفاه اجتماعی است باید به نزدیکترین اداره تعاون، کار و رفاه اجتماعی به محل اشتغال خود که واحد مربوطه زیر نظر آن اداره فعالیت مینماید، مراجعه کنند.

■ طرح دعوی از طرف کارگر آیا مشمول مرور زمان میشود؟

 

□ خیر. این مهم مشمول مرور زمان نمیشود. هر کارگری که حقی برای خود متصور است، میتواند برای احقاق این حق اقامه دعوی کند.

 

 این مسئله اما برای بهرهمندی از مقرری بیمه بیکاری فرق میکند. هر کارگری که قصد داشته باشد از مقرری بیمه بیکاری استفاده کند باید ظرف مدت 30 روز بعد از اخراج یا بیکاری ناشی از اتمام قرارداد این موضوع را به اداره تعاون، کار و رفاه اجتماعی محل اشتغال خود اطلاع دهد. البته در مواردی که دلایل موجه و مستند وجود داشته باشد این زمان با تایید و رای هیئت حل اختلاف تا 90 روز تاخیر در ارائه دادخواست قابل تمدید است. به عنوان مثال کارگری پس از اخراج یا بیکاری ناشی از اتمام قرارداد، به مدت دو ماه در بیمارستان بستری بوده و پس از آن برای بهرهمندی از مقرری بیمه بیکاری اقدام کرده، در اینچنین مواردی که مستندات موجه وجود داشته باشد، محدودیت زمانی از 30 روز به90 روز افزایش مییابد.

 

■ پس از آنکه کارگر به اداره تعاون، کار و رفاه اجتماعی محل اشتغال خود مراجعه کرد، چه فرآیندی طی میشود تا منجر به صدور رای میشود؟

 

□ پس از مراجعه کارگر و ارائه دادخواست، افرادی که تمایل داشته باشند پرونده آنها به شورای سازش ارجاع داده میشود. این شورا قابلیت تشکیل هم در کاخانجات و هم در ادارات تعاون، کار و رفاه اجتماعی را دارد و مرکب از نمایندگان کارگر و کارفرماست که بیشتر شکایات در صورت تمایل ابتدا به این شورا ارجاع داده میشود تا به صورت توافقی به سازش منتهی شود. تصمیمات این شورا الزامآور نیست. یعنی کارگر و کارفرما مختار به پذیرش نظر آن هستند. حضور در شورای سازش اختیاری است و ممکن است کارگری تمایل به ارجاع پرونده خود به این شورا نداشته باشد، در این صورت پرونده به هیئت تشخیص ارجاع داده میشود.

 

■ اشاره کردید که برخی از کارخانجات شورای سازش دارند و برخی ندارند. آیا کارگر میتواند بدون حضور به اداره تعاون، کار و رفاه اجتماعی به شورای سازش کارخانه متبوع خود مراجعه کند؟

□ خیر. ارجاع پرونده به شورای سازش از طریق اداره تعاون، کار و رفاه اجتماعی محل اشتغال کارگر صورت میگیرد. فرآیند به این صورت است که کارگر باید ابتدا به اداره تعاون، کار و رفاه اجتماعی مراجعه کند و دادخواست خود را ثبت نماید. اگر کارخانه مربوطه شورای سازش داشته باشد پرونده را به این شورا ارجاع میدهد و در صورتی که کارخانه، شورای سازش نداشته باشد پرونده در شورای سازش اداره تعاون، کار و رفاه اجتماعی محل طرح میشود. البته همانگونه که گفتم تصمیمات این شورا الزامآور نیست و حضور در آن اختیاری است.

 

اگر کارگری تمایل به حضور در شورای سازش نداشته باشد، پرونده وی به هیئت تشخیص ارجاع داده میشود.

■ هیئت تشخیص مرکب از چند نفر است و چگونه انتخاب میشود؟

 

□ این هیئت 3 عضو دارد که شامل نماینده وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی؛ نماینده کارگر و نماینده کارفرما میشود.

نماینده وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی توسط معاون روابط کار وزارت تعیین میشود. نماینده کارگر را کانون شوراهای اسلامی کار و ماینده کارفرما را کانون کارفرمایی معرفی میکند. اعتبارنامه اعضا این هیئت 2 سال است که توسط مدیر کل هر استان صادر میشود.

 

■ پس از آنکه پرونده به هیئت تشخیص ارجاع داده شد، چه فرآیندی در این هیئت طی میشود تا منجر به صدور رای میشود؟

 

□ در این هیئت از کارگر و کارفرما با تعیین وقت قبلی، دعوت میشود که اظهارات خود را ارائه دهند. در هیئت تشخیص نیز سعی بر این است که رای به صورت «سازشی» و «فیالمجلس» صادر شود. اگر پرونده نیاز به تحقیقات و بررسی بیشتر داشته باشد به «بازرسی و تحقیق» ارجاع داده میشود. پس از آنکه تحقیقات لازم صورت گرفت و مدارک مورد نیاز جمعآوری شد، مجددا از طرفین دعوت میشود و با توجه به محتویات پرونده، اظهارات ظرفین، مستندات و گزارشتحقیق رای صادر میشود. این رای تحتعنوان رای هیئت تشخیص یا رای «بدوی» صادر میشود و هم به کارگر و هم کارفرما ابلاغ میشود.

 

 جلسات هیئتتشخیص صبحها برگزار میشود و همانگونه که گفته شد رای آن سعی میشود «فیالمجلس» صادر شود.

 

■ آیا به رأی هیئت تشخیص میتوان اعتراض کرد؟

 

□ بله. طرفین 15 روز پس از ابلاغ رأی مهلت دارند که به آن اعتراض کنند و در صورتی که به رای اعتراض شود پرونده به هیئت حل اختلاف ارجاع داده میشود. ملاک عمل، تاریخ ابلاغ رای است و نه تاریخ صدور آن.

■ درباره پروسهای که پرونده در هیئت حل اختلاف طی میکند، بیشتر توضیح دهید. اعضای این هیئت شامل چه کسانی میشود و چگونه انتخاب میشوند؟

 

□ هیئت حل اختلاف 9 عضو دارد که شامل 3 نفر نماینده کارگران، 3 نفر نماینده کارفرمایان و 3 نفر نماینده دولت است. نمایندگان دولت شامل فرماندار یا نماینده وی؛ رئیس دادگستری یا یکی از قضات دادگستری با معرفی رئیس و نماینده وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی که توسط معاون روابط کار وزارت یا مدیرکل استان معرفی میشود. نمایندگان کارگر توسط کانون شوراهای اسلامی کار و نمایندگان کارفرما توسط کانون کارفرمایی معرفی میشوند. اعتبارنامه این افراد نیز 2 سال است. جلسات این هیئت با 7 نفر رسمیت پیدا میکند و تصمیمگیری با اتفاق یا اکثریت آراست. جلسات هیئت حل اختلاف معمولاً بعد از وقت اداری تشکیل میشود.

در هیئت حل اختلاف از کارگر و کارفرما با تعیین وقت قبلی دعوت میشود تا اظهارات خود را ارائه دهند. این هئیت نیز سعی میکند موضوع را با سازش حل کند. اما اگر سازشی صورت نگرفت رأی صادر میشود که ممکن است تایید رای هیئت تشخیص و یا نقص آن باشد. رأی هیئت حل اختلاف قطعی و لازمالاجرا است و پس از صدور در صورت عدم تمکین کارفرما به اجرای رای به اجرای احکام دادگستری ارجاع میشود.

 ابلاغ کلیه اوراق، دعوتنامهها، آراء هیئتهای تشخیص و حل اختلاف مطابق قانون آیین دادرسی صورت میگیرد.

■ یعنی به رأی هیئت حل اختلاف نمیتوان اعتراض کرد؟

 

□ اعتراض به رأی هیئت حل اختلاف به صورت «شکلی» است و از طریق دیوان عدالت اداری انجام میگیرد. در صورت صدور قرار دیوان عدالت اداری مبنی بر توقیف عملیات اجرایی رای صادره، تا زمان تعیین تکلیف پرونده در دیوان عدالت اداری اجرای حکم هیئت حل اختلاف متوقف میشود. دیوان در صورتی که رای هیئت حل اختلاف را نقص کند پرونده در هیئت «همعرض» یعنی «هیئت تشخیص همعرض» و «هیئت حل اختلاف همعرض» مطرح میشود. در هیئت «همعرض» اعضا تغییر میکنند یعنی اعضاء هیئت تشخیص و هیئت حل اختلاف تغییر میکنند و مجددا رأیگیری صورت میگیرد.

 

توصیه به کسانی که فرصت ندارند

اگر شما میخواهید در هیاتهای حل اختلاف دعوایی مطرح کنید یا دعوایی علیه شما مطرح شده است و فرصت حضور و پیگیری این دعاوی را ندارید میتوانید فردی را به جای خود مشخص کنید. هر یک از طرفین میتوانند فردی را به عنوان نماینده تام الاختیار مشخص کنند که باید یا در دفترخانه برگه نمایندگی را امضا کنند یا در یک برگه در این خصوص توافق کنند. اگر در درستی این نوع نمایندگی توسط مرجع رسیدگی کننده تردید به وجود بیاید میتواند از فردی که این نمایندگی را داده استعلام کند. این نماینده تمامی اختیارات فرد اصلی را دارد. اگر رای از هیات تشخیص صادر شد و نماینده قصد اعتراض به رای در هیات حل اختلاف را داشت، باید اختیار اعتراض به رای در برگه نمایندگیاش قید شده باشد. اگر این مورد قید نشده باشد، فرد حق اعتراض نخواهد داشت.

 

چگونه شروع کنید

 

رسیدگی به اختلافات کار، با تقدیم دادخواست به اداره تعاون، کار و رفاه اجتماعی آغاز میشود. پس از ارایه دادخواست، دادخواست سریع ثبت میشود. برای نوشتن دادخواست باید دادخواست روی برگههای چاپی مخصوص باشد، به زبان فارسی نوشته شود. نام، نام خانوادگی، نام پدر، سال تولد، محل اقامت خواهان (کسی که قصد طرح دعوا دارد) باید نوشته شود. اگر خواهان کارگر باشد، شغل وی و میزان سابقه وی در کارگاه هم باید نوشته شود. هم چنین درج نام و نام خانوادگی خوانده و محل اقامت وی باید قید شود. در صورتی که خوانده کارفرما باشد، کارگاه اگر باز باشد، محل کارگاه اقامتگاه قانونی وی محسوب میشود. هم چنین در دادخواست باید موردی که خواسته دادخواست دهنده است نوشته شود. علاوه بر آن امضا یا اثر انگشت هم باید پای دادخواست باشد.

 

در صورتی که دادخواست توسط نماینده تام الاختیار داده میشود باید مشخصات نماینده هم روی دادخواست قید شود. هم چنین باید سندی که ثابت میکند که وی نماینده فرد دیگری است نیز ضمیمه دادخواست شود. بعد از ثبت دادخواست بر اساس تاریخ ثبت دادخواست، دعوا در نوبت رسیدگی قرار میگیرد. اگر رسیدگی فوری به یک پرونده به تشخیص رییس اداره تعاون، کار و رفاه اجتماعی ضروری بود، به آن پرونده خارج از نوبت رسیدگی میشود. نباید بین وقت رسیدگی و ابلاغ کمتر از سه روز زمان باشد.

 

دعوتنامه

 

یک نسخه از دادخواست و پیوستهای آن برای خواهان و خواندگان به اضافه وقت رسیدگی فرستاده خواهد شد. اگر امکان داشت که دادخواست و تاریخ رسیدگی به صورت کتبی و حضوری به دو طرف فرستاده میشود. در غیر این صورت از طریق اخطاریه فرستاده میشود. مأمور ابلاغ باید ظرف دو روز اوراق را به دست فرد مورد نظر برساند و رسید بگیرد و خود نیز ابلاغ را گواهی کند. اگر نماینده معرفی شود، اوراق باید به وی فرستاده شود.

 

جلسه رسیدگی

 

جلسه رسیدگی اصل قضیه است؛ این جلسه زمانی است که قرار است درباره دعوا رای صادر شود. در جلسه رسیدگی دعوت از طرفین الزامی است و باید دو طرف دعوا حضور داشته باشند تا از خود دفاع کنند یا میتوانند نماینده یا لایحه بفرستند. اگر حضور شخص خوانده یا خواهان لازم باشد در برگ اخطاریه این مورد قید میشود. اگر خواهان یا خوانده در جلسه حضور پیدا نکنند مانع از رسیدگی مرجع رسیدگی نیست و به رسیدگی خود ادامه میدهد. اگر مرجع رسیدگی تشخیص دهد که نمیتواند بدون طرفین رای صادر کند، دادخواست را ابطال میکند یا برای یک بار جلسه را تجدید میکند.

 

 در هر مورد که نیاز باشد که جلسه تجدید شود، زمان جلسه کمتر از 15 روز خواهد بود. خواهان میتواند تا قبل از پایان رسیدگی و در هر کدام از جلسات رسیدگی میزان خواسته خود یا مبلغ مورد درخواست که در دادخواست نوشته که میتواند خسارت، دستمزد و مواردی از این دست باشد را تغییر دهد یا کم کند. اگر افزایش مبلغ باشد باید تا پایان اولین جلسه رسیدگی باید باشد. در صورت افزایش اگر خوانده بخواهد مدارک جدید ارایه دهد، باید جلسه تجدید شود. اگر خواهان از دعوایی که مطرح کرده پشیمان شد، مشکلی نیست و میتواند تا قبل از صدور رای دادخواست خود را پس بگیرد.

 

ایراد در حین رسیدگی

 

کسی که علیه او دعوا طرح شده است (خوانده) میتواند درباره دعوای مطرح شده ایراداتی را مطرح کند. زیرا ممکن است طرح بعضی از دعاوی باعث تلف شدن وقت خوانده شود.

 

خوانده در صورتی که این موارد وجود داشته باشد، میتواند به دعوا ایراد کند: در صورتی که مرجع رسیدگی کننده صلاحیت رسیدگی به این موضوع خاص را نداشته باشد، درباره موضوعی که خواهان طرح دعوا کرده، قبلا در مرجع دیگری این موضوع مطرح شده و در حال رسیدگی باشد، اگر بر فرض دعوا هم مطرح شد و رای هم صادر شد، ولی در نتیجه آن اثری حاصل نشود، مسألهای که سر آن دعوا مطرح است مشروع نباشد، دعوا قطعی نباشد و به عبارت دیگر مورد تردید باشد، خواهان در دعوا نفعی نداشته باشد، خواهان شایستگی طرح دعوا نداشته باشد، مثلا دارای بیماری جنون باشد.خواهان هم میتواند به نماینده طرف مقابل یا کسی که به جای وی در جلسه رسیدگی حضور پیدا میکند، اعتراض کند.

 

 طرفین دعوا میتوانند حتی به اعضای هیاتهای رسیدگی هم ایراد وارد کنند. اگر همسر، فرزند یا خود عضو مرجع رسیدگی کننده در دعوای طرح شده منفعتی داشته باشد یا نماینده یکی از دو طرف دعوا باشد. یا اگر عضو مرجع رسیدگی کننده یا همسر وی با یکی از اصحاب دعوا روابط فامیلی داشته باشند. اگر بین عضو مرجع و همسر و فرزند وی با یکی از اصحاب دعوا، دعوایی مطرح باشد یا در گذشته مطرح بوده، چنانچه عضو مرجع در همان دعوا به عناوین دیگر مانند کارشناس، گواه، بازرس و ... اظهارنظر کرده باشد، اگر هر کدام از طرفین دعوا تحت قیمومیت عضو مرجع یا همسر یا فرزند وی باشد یا برای آنها کار کند. در صورتی که یکی از این موارد وجود داشته باشد، مرجع رسیدگی موضوع را به رییس اداره تعاون، کار و رفاه اجتماعی اطلاع میدهد تا پرونده به مرجع دیگری فرستاده شود.

 

مرحله آخر، صدور رای

 

اگر پرونده آماده صدور رای باشد، چه طرفین باشند چه نباشند، مرجع رسیدگی باید رای صادر کند. رای با نظر اکثریت اعضای مرجع در همان جلسه رسیدگی یا ظرف یک هفته صادر میشود و در برگهای به نام دادنامه برای طرفین فرستاده میشود.

 

اعتراض به رای

 

وقتی رای توسط هیات تشخیص صادر شود ممکن است هرکدام از طرفین راضی نباشند و گمان کنند اینگونه به حق خود نمیرسند. بنابراین میتوانند به رای صادر شده ظرف 15 روز اعتراض کنند. در مدت سه ماه بعد از صدور رای بر اساس قانون جدید دیوان عدالت اداری میتوان از رای صادره در دیوان عدالت اداری شکایت مطرح کرد.

 

حمایت از حقوق کارگر

 

کارگر کسی است که باید در جامعه از امنیت شغلی برخوردار باشد. چرا که هر کسی نتواند با هر شرایطی کارگر را وادار به کار کند. در این آییننامه هم حمایتهایی از کارگر صورت گرفته است. اگر کارفرما کارگر را اخراج کرد و کارگر در هیاتهای رسیدگی طرح دعوا کرد و ادعا کرد که اخراج وی از کار غیر قانونی بوده، در صورتی که هیات رسیدگی به اختلافات اخراج را تایید نکند، از زمانی که کارفرما وی را اخراج کرده تا زمان صدور رای برای کارگر مبلغی به عنوان حق السعی در نظر گرفته میشود.

 

علاوه بر این در مواردی که هیات حل اختلاف در مرحله تجدیدنظر حکم به بازگشت کارگر به کار میدهد، اگر کارگر نخواهد به کار بازگردد حقی دارد که کارفرما باید به ازای هر سال سابقه خدمت کارگر در کارگاه 45 روز حقوق و مزایا به وی بپردازد. اگر کارگر بخواهد از این حق استفاده کند، باید ظرف یک هفته از تاریخ صدور رای دادخواست خود در باره گرفتن این حقوق و مزایا را به هیات تشخیص بدهد. این دعوا در هیات تشخیص خارج از نوبت رسیدگی خواهد شد.

 

چرا دادگاه نرویم؟

 

شاید این سؤال برای شما مطرح شود که چرا دعواهای کار و کارگری در دادگاه مطرح نمی شود و هیاتهای خاصی باید به این دعواها رسیدگی کنند؟ اول از همه اینکه باید در مورد رسیدگی به پروندههای کار، اصل تخصص جاری باشد. به همین دلیل اعضایی که در هیاتها به این نوع پروندهها رسیدگی میکنند دارای تجربه و تخصص لازم هستند. علاوهبر این اصل سرعت هم اهمیت دارد.

 

زیرا افرادی که در دعواهای کاری درگیر هستند یا کارگرند که هر روز تأخیر در کارشان مساوی با دستمزد نگرفتن است یا کارفرما هستند که معطل ماندن برای رسیدگی به پرونده به ضررشان تمام میشود؛ بنابراین ترافیک پروندهها در دادگاه به ضرر همه افراد درگیر در دعوای کار است.